Esterházy-woorden

Péter Esterházy

Uit het wondere leven van woorden (fragment)

 

Ik persoonlijk ben goed bevriend met de taal – daarbij bedoel ik de Hongaarse taal –, of beter gezegd, de taal is goed bevriend met mij, ze staat mij deze vriendschap toe, want al kan het best zo wezen dat mijn collega-dichter heer en meester was toen hij schreef dat hij heer en meester was en de verzen slechts schone diensters, uiteindelijk is de taal heer en meester.

Daarom moet ik mij trouw betonen, met uw welnemen, maar niet aan mijn land, niet aan mijn vaderland, niet aan mijn klasse, als ik die heb, en niet aan mijn familie, maar enkel en alleen aan de taal, de Hongaarse taal. Ik ben in goed gezelschap. (…)

Een schrijver moet de woorden van heel dichtbij kennen, hij moet ze vastpakken, om en om draaien, zich afvragen wat hij ermee kan, wat ze met zich laten doen, hoe ze ouder worden, hoe ze verstarren of beginnen te kraaien, hoe ze gehumeurd zijn, met welk been ze uit bed zijn gestapt, of ze vertroeteld of afgeblaft moeten worden, of dat zíj juist vertroetelen of afblaffen. Een gewoon burgermens kent dit alles ook, maar niet met woorden.

Wittgenstein stelt dat woorden geen betekenis hebben, alleen een gebruik, en van dat gebruik moeten we de actuele stand van zaken kennen. (…)

Het woordgebruik verandert in ruimte en tijd, en er wordt weliswaar gezegd dat een schrijver in een bepaalde taal schrijft, en niet in een bepaald land, maar toch, waar houdt het Duits op, en begint het Duits? Spreken ze in Zürich dezelfde taal als in Wenen? Niet helemaal. In Csíkszereda spreken ze een ander Hongaars dan in Boedapest. De omgeving is ook anders, een woord klinkt heel anders als je het in een diepe put roept, dan… op de pampa’s, vooropgesteld dat een pampa een soort dorre vlakte is, en niet een diersoort, een familielid van de poema en de emoe (…)

Onze ervaringen stammen grotendeels uit de dictatuur, ook onze talige ervaringen. Dictaturen zijn hartstochtelijk, zo niet bloedig verbonden met taal, ik hoef maar naar Orwell’s 1984 te verwijzen, de Newspeak, de nieuwe taal, de Nieuwspraak. Want mensen kunnen bang gemaakt worden, en dan wórden mensen bang, dan geven ze alles toe en vergeten ze alles meteen weer. Maar taal heeft lak aan dictatoren, ze lacht hen niet eens uit, ze haalt slechts haar schouders op, en daarom hebben dictatoren gelijk als ze het nodig vinden om de taal te veranderen. Taal is natuurlijk niet goed en ethisch, het is dus niet zo dat ze een bloedhekel heeft aan dictatoren en de vrijheid liefheeft, nee, taal is er gewoon, en dat valt moeilijk te veranderen. (…)

De taal van een dictatuur is de stilte, de dodelijke, eindeloze, niet in beweging te brengen stilte. Ik ken alleen nog de afgezwakte versie, de slappe uitvoering, de softporno, waarvan het zwijgen de taal is, het zwijgen over de dictatuur, want ook een dictatuur light is een dictatuur, de zwakke dictatuur is ook sterk en verslindt het leven van haar onderdanen. Onder Kádár werd er bijvoorbeeld door iedereen gezwegen over 1956. Zelfs de tafel van vermenigvuldiging had geen 8 x 7. (…)

Kennis van het verleden van woorden is geen vakspecifieke taak van schrijvers, maar een patriottische verplichting, zou je kunnen zeggen, of in ieder geval een noodzakelijke voorwaarde (zij het een onvoldoende voorwaarde) voor het Europese discours. Als een woord vervuild raakt, of door vuile schoften misbruikt is, dan is ook dit gebruik van de taal een onderdeel van dat woord. Of we het er nu mee eens zijn of niet. Dat is geen kwestie van willen of van afspraken. (…)

Maar is dit niet absurd? Alleen omdat een of andere waardeloze nazi of pijlkruiser deze woorden gebruikt heeft, zou ik ze niet meer mogen gebruiken?
Daarom, ja.

Maar ík gebruik dat woord in de oorspronkelijke betekenis!
Er ís geen oorspronkelijke betekenis, er is alleen wat er is.

Maar dat is een beperking van mijn vrijheid!
Inderdaad. Als alles wat er gebeurd is, niet gebeurd was, zouden we ons niet in deze situatie bevinden. Maar is dat niet het minste, deze aandacht, deze voorzichtigheid, deze zelfbeperking, na de absurditeiten – laten we het zo noemen – van de 20e eeuw? Het is geen gebaar naar een ander, het is niet andermans geschiedenis, maar de onze, en onze gevoeligheid is geen beleefdheid, maar moraal. (…)

Kunst wil boven alles vrij zijn, gevoelig voor leugen, voor geknoei, voor Tartuffes. Europa kent een grote traditie van schijnheiligheid, religieuze en morele hypocrisie – het is een levende traditie die steeds opnieuw opgewekt wordt, en ook in onze dagen komen we deze neobarokke huichelarij tegen – totdat! Totdat de dingen met heilige drift bij de naam genoemd worden door de literatuur. En dat is niet niks.(…)

 

Forrás: Esterházy Péter A szavak csodálatos életéből (részlet a Mindentudás Egyetemén tartott előadásból, 2003. szeptember 8.)
http://esterhazy.irolap.hu/hu/a-szavak-csodalatos-eletebol-0

Hollandra fordította: Hermán Mostert Rebekka R.

 

A Magyar Irodalom Műfordítóinak találkozója

Idézet/Citaat uit Magyar Idők
2017. június 12. hétfő 17:30

MTI

Magyar művek külföldi fordítóit fogadta Áder János köztársasági elnök hétfő délután a fővárosi Sándor-palotában.

„Önök segítenek nekünk magyaroknak abban, hogy irodalmunk világirodalmi rangú legyen” – fogalmazott Áder János. Hozzáfűzte: a külföldi műfordítók munkája révén nem csupán egy-egy szerző munkáját ismerhetik meg a világ olvasói, hanem a magyarok történelméről, szokásairól, hagyományairól, tragédiáiról és dicsőséges pillanatairól is többet tudhatnak meg.

Kosztolányi Dezsőt idézve a köztársasági elnök úgy vélte: a fordítás olyan, mint gúzsba kötve táncolni.

A jól sikerült fordításban éppen az a zseniális, hogy ebből a kötöttségből semmi nem érződik – mondta Áder János, aki felidézte azt is: legutóbb 40 éve rendeztek hasonló találkozót Budapesten, Ady Endre születésének centenáriumához kapcsolódva.

A meghívott mintegy 100 vendég 26 országból érkezett a Magyar Irodalom Műfordítóinak Találkozójára, Budapestre a Petőfi Irodalmi Múzeumon (PIM) belül működő Magyar Könyv- és Fordítástámogatási Iroda szervezésében.

Prőhle Gergely, a PIM főigazgatója a fogadáson kiemelte: Arany János fontosnak tartotta, hogy a világirodalom része legyen a magyar köztudatnak.

„Az ő jegyében járunk el, amikor azt mondjuk, hogy a magyar irodalom része kell legyen a világ köztudatának” – fűzte hozzá.

A résztvevő műfordítók angoltól kezdve a lengyelen át a törökig 24 különböző nyelvre fordítják a magyar irodalom remekeit, köztük Nádas Péter, Spiró György és Tóth Krisztina köteteit. Az Arany-emlékév keretében rendezett találkozó vasárnap a balatonfüredi Fordítóházba tett kirándulással, majd Nádas Péter és fordítóinak beszélgetésével indult.

Hétfőn és kedden előadások és kerekasztal-beszélgetések sorát rendezik meg a PIM-ben, de lesz könyvbörze, és a résztvevők megismerkedhetnek a friss magyar szépirodalmi, valamint gyerek- és ifjúság irodalmi kínálattal is – derül ki a múzeum MTI-hez eljutatott tájékoztatásából.

Ochtendkoorts gepubliceerd!

(van de website van uitgeverij Ambo Anthos)

Ochtendkoorts

Péter Gárdos

Vertaald door: Rebekka Hermán Mostert

De roman Ochtendkoorts van Péter Gárdos speelt zich net na de Tweede Wereldoorlog af en is een tijdloos liefdesverhaal. In Ochtendkoorts wordt Miklós, een Hongaarse overlevende van Bergen-Belsen, verscheept naar een vluchtelingenkamp in Zweden. Hij heeft te horen gekregen dat hij nog maar enkele maanden te leven heeft. Miklós wil iets achterlaten, een bewijs dat hij bestaan heeft, en stelt een lijst op van 117 vrouwen die afkomstig zijn uit hetzelfde gebied als hij, eveneens een kamp overleefd hebben en nu in Zweden zitten. Hij schrijft ieder van hen aan in de hoop op een reactie en een echtgenote. In een ander vluchtelingenkamp leest Lili zijn brief. Ze ligt op bed, heeft niets omhanden en besluit terug te schrijven. Met elke brief raken ze verliefder. In december 1945 besluiten ze elkaar te ontmoeten, en in de drie dagen die ze samen doorbrengen raken ze ervan overtuigd dat ze willen trouwen. Ze moeten alleen nog een manier vinden om dat voor elkaar te krijgen…

Ochtendkoorts is een prachtig liefdesverhaal, gebaseerd op het leven van de ouders van de auteur. Voor de lezers van Haar naam was Sarah en De bakkersdochter. Het boek is een bestseller in meerdere landen.

|
Gepubliceerd februari 2016

Meer is minder

Een zeldzaamheid in de tekst vandaag – het Nederlands heeft minder woorden nodig dan het Hongaars!
Meestal is het andersom, Hongaars is een bijzonder compacte taal, dus de Nederlandse vertaling is meestal langer, woordrijker.
Maar hier is een mooie uitzondering. Half zoveel lettergrepen, half zoveel woorden:

Apró szemű eső szitált.
Het miezerde.

Wel typisch dat het dan weer over regen gaat…

Onzichtbare Held

Els Snick vertaalde een roman van Volker Weidermann uit het Duits in het Nederlands, en maakte er een beter boek van. Daarna beschreef ze in Filter hoe dat in zijn werk ging.

Je hebt van die beroepen die onzichtbaar zijn, min of meer. De mensen die in dat vak werkzaam zijn, hebben echter wel de neiging hun onmisbare, fantastische en zwaar miskende werk zo nu en dan wat positieve aandacht te geven en te laten geven. Soms is dat wat geforceerd, soms is het wat overdreven en doet het wat komisch aan, maar soms is het zo terecht, en zo goed verwoord, dat je denkt: wow! Ik wilde dat er een prijs was voor vakpromotie!

Literair vertalen is zo’n min of meer onzichtbaar vak. En dit artikel van Els Snick is zo’n vakpromotie die een lintje verdient. Ze laat iets waardevols en wezenlijks van haar beroep zien, namelijk dat persoonlijke inzet er wel degelijk toe doet! Haar authentieke benadering heeft ervoor gezorgd dat de Nederlandse vertaling correcter, vollediger en stijlvoller is geworden dan de originele tekst van Weidermann. Mooi om zo’n gedetailleerd voorbeeld te lezen van hoe je als literair vertaler niet alleen het ‘taalding’ an sich doet, maar ook je privéballen en je algemene ontwikkeling inzet om te zorgen dat het product waar je loyaal aan bent (de roman die je vertaalt) op zijn best uit het vertaalgewoel tevoorschijn komt, of zelfs: béter!

Natuurlijk is Els Snick niet de enige die zo te werk gaat, maar omdat ze het zo levendig, geloofwaardig en trouw gedocumenteerd heeft, krijgt Els Snick van mij de Vakpromotieprijs Literair Vertalen 2015!

Naschrift: en ik zou haar dan ook meteen de Vakpromotieprijs Toerisme 2015 geven, want na het lezen van haar artikel had ik zin om meteen naar Oostende af te reizen.

Nog precies zeven weken

En dan moet de eerste Nederlandse versie af zijn van Péter Gárdos’ roman Hajnali Láz. De Engelse werktitel is Fever at Dawn, in het Nederlands denk ik voorlopig aan Ochtendkoorts. Koortsachtig vertalen, meegesleept door de levensijver van de hoofdrolspelers. Dan wil je het als vertaler ook niet voor minder doen.